نظرات ()
تاوان
تاسیان تاسهکانم
له بهر ههناسهی ساردی چاوهکانم
تاوان چ بوو؟
به خوا
بێ تاوان،
تهنیا
دهمهویست مافی ژیان
اکبر قنبرویسی
وە ئەساس ئاگادارەیل و زانایەیل ڕەسمی و هویردەوبوین خوەرهەڵاتناسەیلی چوین مینۆرسکی، ئەمیر شەرەفەدین بەتلیسی، دکتۆر رۆسۆ و... ئەیالەت لوڕسان،کرماشان، ئەردەلان و مۆکری نزیک لە نیمەی باشوور(جنوب) و باشوور خوەرهەڵات ئازەربایجان تەمامی کورد بوینە. وە وەتن شەرەفنامە قەوم کورد لە چوار گرووپ گەورای کرمانج، لوڕ، کەڵهوڕ و گوران پێکهاتیە.
تایفەی لوڕ لە دەربەند(مان ڕۆت) هاتنە. لە نزیکی دەربەند، جاێگ وە وتەی ئستەخری شاری وە ناو لوڕ بویە لەوەر ناو ئەی شارە ناو ئەی قەومە نانە لوڕ.
یاقووت حەمەوی تاریخنویس ئویشی: لوڕ هە ئەو قەوم کوردەسە ک لە کویەیل ناوەین خووزسان و ئەسفەهان ماوا گرتنە و وە ئەو ماوانیشتنیانە لوڕ یا لوڕسان ئویشن. لە نزیک لوڕسان لە لەکسان زاراوە(لەهجە) باشوور(جنوب)کوردی وە لەکی مەشهوورە و ناودەنگ دێرێد لە سەلمَاس و فارس تایفە و عەشایر لەک هەم هەن.
مەیجەر سۆن لەی باوەتە ئویشێ: لە دەوروەر ئەی جێیەگ لوڕسان لە کوردسان جیاییەو کەید بڕێگ تایفەیل هەن ک کورد ڕەسەنن. زاراوەی لەکی نیشتەجییەیل هەرسین و تایفەیل کاکەوەند، باڵەوەند، جەلالەوەند و عوسمانەوەند ک لە هناز ناوەین کورد کەڵهوڕ و زەنگەنە و لوڕسان هەن وە ئەی زاراوەی لەکیەو قسیە کەن. دویر نیە مەبەس زانایل هویرەوکەر لە لەکسان ک دەسەواژەی(لەک) تێکەلیگە لە لوڕ و لەک و کەلیمەی لەک(ل) لە لوڕ و (ک) لە کورد گرییایە. وە نووڕسن وە یەگ جوگرافیا و زاراوە وان دروس چوین زاراوەی لەکی تێکەڵێگە لەدەسەواژەیل کوردی کەڵهوڕی وەل کەلمەیلی لە هەورامی ک وە سەبەب بڵاوەو بوین مەسلەک و مەرام ئەهل هەق و ئامادە بوین جاڕکیشەیل ئەی ڕیڕەو یا مەسلەکە وە دریژی سەدەیل لە ناویان جێیەو گرتیە و نموونەی وەرچەو ئەی زاراوە لە کتاوەیل مەلا مەنووچهر کولیوەند ک وە مەنووچهر لەک مەیشوورە و وە چەو دوینیەید.
مەحەمەد ئەمین زەکی بەگ ئویشی: لە ساڵ 1916 لە سەر ئەرک یا واجبێگ ڕەسمی و ئیداری وە لوڕسان بویچگ (ئیلام) ک پشتکوو وە پێ ئویشن چێم و نزیک وە دا رووژ لە پاچەی کەوەر کویە لە ئامڵە مەنم و تووزێگ هویردەو بوین و خوەنسن لە سەر زووانناسی و رەگ و ڕەچەڵەگ ناسی ئەنجام دام و فێشتر وەخت ک وەل منا وە کوردی قسیە کردن فرە راهەت لە یەک ترەکی هالی بویمن و لە ئەساس ناوەین زاراوەی ئەوان و زاراوەی سلیمانی کوڵە جیاوازی بوی وەلی ئەی جیاوازیە لە جیاوازی زاراوەی کوردی بادینان و زاراوەی سلیمانی فێشترەک نەوی و...
لە وەردەوامی ئەی باسە بایەد وەت زوورم تایفەیل لەک پیکهاتنە لە کاکەونەد، باڵەوەند، جەلالەوەند و عوسمانەوەند وە زاراوەی لەکی قسیە کەن.
کاکەوەند یەکێگ لە کوینەترین تایەفەیل وە هساو تیەید. کاکەوەند لە باشوورخوەرهەڵات هەرسین و لە خوەرهەڵاتیش وە نوورئاباد، لە باکوور خوەرهەڵاتیش وە خزڵ، لە باشووریش وە ناوچەی دۆڵفان، لە باکووریش وە سوڵتان کویە و سانەسیە و چەم گاماسییاو، لە خوەرئاواو وە کویەی هەرسین و ئاواییەیل دەوروەر ئەی قەزا مەرزدارەو بووت. کاکەوەنەیل لە باوەت مەزەوییەو شیعەن وە(کوردی ـ لەکی) قسیە کەن. ئایەتۆڵا مەردووخ نویساس تایفەی کاسو یا کاسی ئەی گرووپە هە بەشێگ لە قەومەیل زاگرۆسن یانی بەشێگ لە کورد ئارارات(ئاگری) ک یەکم جار لە ناوچەی کرماشان دوینیانە و لەورا ماوا کردنە. ئاکادیەیل وە پییان وەتنە کاسو یا کاشی یانی ئەی واژەی کاسو زووان ئاکاد و ئاشوورە و لە زووان کوردی کاکو یا کاکە و لە زووان پارسی کاکا ئویشن. عیمادەدین دەوڵەتشاهی لە تەرجەمەێگ ک لە بەند چوارم ئاڤێستای زامیادیەشت کردیە ناو تایقەی کاکەوەند وە کاکا هوی یا کاکوی لەی ناوچە نەقل کردگە. باڵەوەند لە تایفەیل ترەک لەکە ک لە باڵەوەند، کاوەشوەند، خەلەفوەند، بەهمەنیاوەند، پیرئەحمەدوەند، لەڕوەند کەڵهوڕ و راجیوەند پێکهاتنە، ناوچەی باڵەوەند لە خوەرهەڵات و باشوور وە ئاو سەیمەرە لە خوەرئاوا وە کویەیل ناوەین شابەداغ و دێزگران، لە باکوور وە تەپەیل ناوەین جەلالەوەند و هلێران و تەپەیل ناوەین عوسمانەوەند و زەردەلان و لە باکوورخوەرهەڵاتش وە سفێ کویەی ئەحمەدوەند شیرازی و زەردلان جی گرتیە و هەن. باڵی لە هەڵوژاردەیل بنیاتنەر لە دەورەی زەندیە بویە ک باوگە گەورای بنەماڵەی ئەسفەندیاری باڵەوەندە. جەلالەوەند عەشایر لە باشوور کرماشان نیشتەجین ناوچەی ژیانیان لە باکوور وە مایدەیشت لە باشوور وە هلێران لە خوەرهەڵات وە عوسمانەوەند و زەردەلان و لەخوەرئاوایشە وە کەڵهوڕ.
ئیڵ جەلالەوەند لە دوبەش پێکهاتیە باجەڵان و هەمیان. ک خوەیان تیرەیل یا تایفەیلێگ لە ناو خوەیان گرن وە ناوەیل غولامی، قەمەر، دویر دەیشت، عەباسیان، ئازاد، کەریان.
تایفەیل جەلالەوەند وە زاراوەی (کوردی ــ لەکی) قسیە کەن و مەزەویشیان شیعەی داونزە ئمامییە. عەشایر عوسمانەوند لە باشوور کرماشان لە(مەڵوەن) ناوچەی ک لە باکوور وە سەر فیروزئاوا، لە باشوور وە هلێران، لە خوەرئاوا وە لوڕسان و لە خوەرهەڵاتیش وە جەلالەوەند و تاڵاندیشت قەڵەمڕەو ژیانیانە. زوورم مەردم عوسمانەوەند لە بووت مەزەوییەو ئەهل هەقن و زاراوەی (کوردی ـ لەکی) قسیە کەن. ئەدەبیات ڕەوایەتیان هەر جوی ئیڵەیل ترەک وەند وە زاراوەی (کوردی ــ هەورامی) تێکەڵە لە واژەیل ناوخوەیی یا مەحەلی. زوورم هویردەوبویەیل لە ئەی باوەتە ئویشن ک عوسمانەوەند ناویان لە باوگە گەورایان وەناو عوسمان نریاسە سەریان و عوسمان کەسێگ بویە وەل پیا بوین سەفەویەیل وەل ئیل زەنگنەیا لە دیالە وەرەو مایەیشت کووچ کردنە و سەر وە سادات عەلەوی سپارینەو سەرسپردەیان بوینە و بوینەسە دویدمان ئەهل هەق.
عوسمانەوەند لە تیرە یا تایفەیل: مەقسوودوەند، گاویاری ـــ تۆشماڵ ـــ یاروەیس وەند ــ بێگەوەند ـــ بۆژانی ــ مایەیشتی ـــ بازین ـــ ئاروان و جەهانگیرەوەند ـــ بەربەرها پێکهاتیە.
بەش گەورای لە تاریخنویسەیل قەوم لەک وە بەشێگ لە مللەت کورد زانن لەوانە کەسەیل چوین: مارتین وان برۆیین سن لە کتاو خوەی وە ناوجەمگاناسی(سۆسیۆلۆژی) مەردم کورد وە تەرجەمەی ئبراهیم یوونسی لە رێزبەنی زوانەیل کوردی، زاراوەی لەکی وە بەشێگ لە زاراوەیل باشوور خوەرهەڵات ک بوودە سنەیی و کرماشانی و لەکی جی دایە.
ئایەتولا مەردووخ لە کتاو تاریخ خوەی هاوردیە مەڵوەن (ناوچەی) لوڕسان و کرماشان و سنە(ئەردەڵان) و بەشێگ لە باشوورخوەرهەڵات ئازەربایجان و خۆی و سەلماس و ورمێ(ئورومیە) و ماکو و مۆکری گشتیان بەشێگ لە کوردسانن. لە جای ترەک ئویشی: عەشایر کورد لە فێشتر جێیەیل بڵاوەو بوینە ک تویەنیم ئەرا نموونە چەن تایفە و عەشیرەت لەک لە قەزوین و باکوور خوەرئاوای(گیڵان) ناو باریمن، ک ئەوی وە کورد ناو لە لیان بەید.
عەباس ئقبال نویسید تایفەیل لوڕ بویچگ قەبیلەیل بوینە ک پێکهاتەیگن لە کوردەیل ئاسیای بویچگ و لوڕەیل ئیرانی لە ناوەین عیراق عەجەم و عیراق عەرەب گەرمەسیر و کویەسان کردنە. دمورگان نویساس: کووچکەریل هلێران و باڵاوار(باڵاوەند) تێکەڵیگن لەکورد و لوڕ.
گردەو کەر:جەهانبەخش خالدی
تاریکی ته ک داسه دیله لمان / ئیمئیشه پیسی .
تال تال کفارات ئه لیچمانه مه جورئرا . . .
لوو لوو ره سین ئه را پا یه ک ریستیم ،
هیفار دوروو دالانه ل هه ناسه مان پیت ئاسمان کیرژ کیرد .
یه تووز کام به د به ختیه پیشکیاسه سه رمان ؟
راسی چامان ؟
ترجمەی پارسی:
تاریکی بر دل هایمان تکیه زده است، ما نیز بر بدی .
رشته های پلیدی از لب هایمان آویزان است . . .
پیچ پیچ رسن برای پاهای یکدگر بافته ایم ،
بوی تعفن دروغ دالان های نفس هایمان مشام آسمان را آزرد .
این گَردِ کدامین بدبختیست که بر سرمان پاشیده است ؟
راستی ما را چه شده است ؟
بابک درویش پور
کوردهیل یهکێگ له نهتهوهیل نیشتهجی له خوهرههڵات ناوڕاسن ک له خوهرئاوای ئاسیا و له بهش خوهرئاوای فڵات ئیران ژیهن و کوردهیل وه زووان کوردی قسه کهن.
کوردستان ناو یهکهێگ له ئیاڵهتهیل ئیران بویه. جهنگ چاڵدران ک له ناونی سهربازهیل شا ئسماعیل صهفهوی و سوڵتان سهلیم یهکم عوسمانی له ساڵ ١۵١۴ زاینی کریا، عوسمانهیل تویهنستن ئیرانیهیل بشکنن و له ئاکام بهشێگ کوردستان له ئیران جیاو بووده نهصیب عوسمانیهیل(کوردستان عوسمانی).
ئمپراتۆری عوسمانی ساڵهیل فرهێگ چوی گهورا هێزیگ، سویکێ لهی دونیا ئهرا خوهی داوڕوید. سهرزهمینهیل عهرهبی، ئاسیای بویچگ و باڵکان فهرمان ڕانی تا یهگ وهل ئهو دویاهاتن جهنگ یهکم جههانی و له ناوچین ئمپراتۆری عوسمانی، ئهی جیهیله جوور کوردستان عوسمانی و سهرزهمینهیل عهرهبی و ئاسیای بویچگ و باڵکان تووزه تووزه سهروهخویهو بوین.
کوردستان عوسمانی ئمڕوو له ناو نهخشهی جۆگرافیای سێ وڵات تورکیا و عراق و سوریا جی گرتیه(ئهڵبهت له گشت ناوچهیل کوردی تهنیا کورد نیشتهجی نیه و له نهتهوهیل ترهکیش لهی ناوچهیل کوردنشینه نیشتهجان).
فێشتر مێژووناسهیل ناودار هانه بان ئهی باوهڕه ک کوردهیل ئمڕوو له نهوهیل مادهیل دویهکهن. تا جییگ مینۆرێسکی ئویشێد: ئهگهر کوردهیل له دویا مهنهی مادهیل نهون، خوو ئمجا چه وه سهر ئهی نهتهوهی کویهنهو وه توانا هاتیه!؟. ئهی ههمگه خێڵ و ئیڵ و تایفهی جوورای جوور کورده ک وه زووانی ئیرانی و جیای له زووانهیل ترهک ئیرانی قسیه کهن له کوو هاتنه!؟.
فره له شییهوکهرهیلێگ چوی (تێئۆدۆر نۆلدکه) خوهرههڵاتناس گهورای ئهڵمانی، هانه بان ئهی باوهڕه ک ئهگهر ڕووژێگ زووان مادی بناسیهێد، بی گومان قهومی نزیکێگ وهل زووان پارسی کویهنهیا دێرێد. وه باوهڕ بڕێگ له زانایهیل ئێڵهیل ماد و پارس هاوزووان بوینه و هردوگیان وه یهی زووان قسیه کردنه، وهلی وه داخهو تا ئیسهیش له مادهیل ئهرا ڕختهی قهسهم بهڵگهێگ نهکهفتیهسه دهس.
ئیسه چنه فهرز کهن ک کوردهیل بهش سهرهکی له دویامهنهیل نهسهوهیل خوزماڵی خوهرههڵات ناوڕاس و مادهیلن و وه زووان کوردی بهش باکوورخوهرئاوای زووانهیل ئیرانی قسیه کهن. ئهی خاڵهگ زووان کوردی پاشمهنهیگ له زووان مادیه و ئهوهگ کوردهیل ئمڕوویش له ڕووڵهیل مادن تا وهختێگ زووان مادی وه درسی تهمامهو نهناسیهی، ههر ئهی جوور باوهڕێگ مینێد.
له خشتهیل سۆمهری دوههزارساڵ وهرجله وه دیهاتن مهسیح، وڵاتێگ وه ناو (کاردا) ناو له لێ بریاس. ئهی نهتهوه هه ئی کهسهیله بوینه ک وه وتن گزنفۆن مێژووناس یونانی، ڕێ له (تیلاس پیلسهر) شای ئاشوور ک وهل خێڵهیل گۆتیا له جهنگ بویه بهسینه و لهشکرکیشانێ وهرهو دهریای ناوڕاس وساننه ک گزنفۆن ئهی ئێڵه وه کاردۆ ناو له لیان ئهواد.
ناوچهی ئمڕوو کوردستان عراق له سهردهمهیل کویهن، بهشێگ سهرهکی له ئمپراتۆری ئاشوور پێکهاوردیه. ئاشوور بانیپاڵ له ساڵ ۶٣٣ وهرجله زایین مردیه. شای ماد ئهرا پشتیوانی کردن له بابل وه ئاشوور بانگ جهنگ داس.
هۆخشتهر له ساڵ۶١۴ وهرجله زایین له کویهیل زاگرۆس ڕهی بویه لهبان ئهوهگ ئاواییهل ئاشوور له بان ڕێ خوهی گرتیه، شار ئاشوور پایتهخت دهوڵهت ئاشووریش گرتیه. لهدویای له ناو چین ئاشوور، نبۆپلهسهر شای بابڵ هاته دیدار هۆخشتهر و پهیمان دووسی وهل ئیران و بابڵ نووهو کرد. له ساڵ ۶١٣ وهرجله زاین، شای ئاشوور له نهینهوا بوی و ئهی شاره له ساڵ ۶١٢و.ز گیریاو نبۆ پلهسهر سهرۆک بابلیهیل وهل مادهیلا ئهرا گرتنێ هاوکاری کرد.
کوردهیل بهشێگ له دویامهنهی ئێڵهیل و نژادهیل خوهرههڵات و مادهیلن. مادهیل وه پا نان وه ناو زاگرۆسا، ئێڵهیل خۆزماڵی یانی: کاسیهیل و لۆلۆبهیل(له لوڕستان) و ئهو دویای ئێڵهیل خۆزماڵی ئاسیایی له ناو خوهیان تاواننهو و زووان ئیرانی کردنه باو. له دهورهیل دویای ئهوان، ئهی ناوچهیله، بهشێگ له ئمپراتۆرههخامهنشی، سلوکی، ئهشکانی و ساسانی بویه. وه گورهی نویسایهیل مێژوونویسهیل و جۆگرافیازانهیل موسهڵمان جوور: بهلازهری، تهبهری وئبن ئهسیر، تایفهیلێگ ک لهی دویاییه وه ناو کورد ناسیهن فێشتر له ناوچهیل خوهرههڵات چهم بۆتان و باکوور چهم دجله تا رهسێده ناوچهیل جزیره (جزیرهی ئبن عومهر) له ژێردهسهڵات و ژیانیان بویه.
وه گورهی بڕێگ ماڕگهی فارسی ک تاریفێگ قهدیمی له ئهی دهسهواژه کهن، ئهیانه گرووپهیلێ له گوردهیل یا گوردانن ک وه مانای پاڵهوان و جهسه قهوی یا جهنگاوهرهیلێگ نهترس مانایان کهن. ناو گور له شانامه ههم له بنهماڵهی گورده ک وه ئاسانی له ناو زووانهیل ترهک هاتیهسه سهر زووان یا له زووان عهرهبی وه کورد ئهڵگهردیاس. ههر وهیجوورهیش کورد تویهنێد وه کوڕ مانا بکریهێد.
وه گورهی مێژوو شهرهفنامهی بهتلیسی، کوینهترین هووزهیل کورد باجناویهیل و بۆتیهیلن ک ئهی ناویشه وه مهمهر ناوچهی باجان و بۆتان نریاسه بانیان.
له دهورهێگ نه فره دویر، مهردمانێگ وه زاراوهی کرمانجی(زاراوهیگ ک فێشتر کوردهیل وهپی قسیه کهنو له ئاناتولی نیشته جین) ، ناو خوهیان نانه کرمانج و ناو کورد ئهوقهره له ناویان رهواج نهیرێد.
مهردمانێگ وه زاراوهی زازا قسیه کهن (یانێ زاراوهێگ ک ئهرا کوردهیل ترهک فره نیهفامیهێد) وه دو دهسه بهشهو بوون: بڕێگیان خوهیان وه کورد ناسنن و بڕێگش له لیان خوهیان له نژاد و ناسنامهی ترهک زانن. شهرهفدین بهتلیسی سنورهیل کوردستان له دهورهی صهفهوی له کتاو خوهی وهل زیای کردن ئیاڵهت لوڕستانا له یهی جی هاوردیه و لوڕ و کورد وه یهکێگ ئهزانێ.
گشت کوردستان تا ساڵ ١۵١۴ زاینی یهکێگ له ئیاڵهتهیل ئیران بویه. بڕێگ کهسهیل چوی رێبهر نهمر کوردهیل ( مهلا مستهفای بارزانی) چنه ئویشن: له ههرشوونیگ کورد بژیهێد، ئهو جییه ئیرانه. له بان یهیش جهخت کهن ک پهیوهندییگ نهوڕیای مێژوویی و نژادی وهل ئهودویای ئیرانیهیلا دێرن.
www.shafaaq.com
مشخصات نویسنده
درباره : اهل الشتر، معتقد به دین مبین اسلام، پایبند به ولات، عاشق فرهنگ و زبان مادری
پروفایل مدیر : کاوە لک
آرشیو وبلاگ
صفحات وبلاگ
مطالب اخیر
موضوعات وبلاگ
لینکستان
امکانات جانبی